صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه سوم: حقیقت توبه

تاریخ سخنرانی: 
1386/06/24
تاریخ اثر: 
شنبه, 24 شهريور, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«حقیقت توبه»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 24/06/86 هم زمان با سوم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

مناجات تائبین

اولین مناجات از این مناجات‏های پانزده‏گانه صحیفه سجادیه مناجات تائبین است. كلمه توبه در لغت عربی به معنی بازگشت است. اما در عرف و ادبیات ما هر بازگشتی را توبه نمی‏گویند. بازگشت از راه خطا به راه صواب؛ این توبه‏ای است كه به انسان نسبت داده می‏شود. در قرآن كریم كلمه توبه به خدا هم نسبت داده شده است. توبه وقتی به عبد نسبت داده می‏شود با «الی»؛ (تاب الی الله) و وقتی به خدای متعال نسبت داده می‏شود با «علی»؛ (تاب علیه) متعدی می‏شود. در اصل معنا هر دو به معنی رجوع است منتها توبه عبد این است كه از گناه به صواب رجوع می‏كند و توبه خدا بر عبد این است كه رحمتش را به عبد باز می‏گرداند. در ترجمه فارسی «تاب علیه»؛ را توبه پذیرفتن معنا می‏كنند ولی اصل معنایش این است كه خدا رحمتش را به آنها برمی‏گرداند.
در معنی توبه این نكته لحاظ شده است كه انسان باید به طرف خدا برود. فطرت اصلی‏اش اقتضا می‏كند كه به سوی خدا حركت كند. وقتی كه در این مسیر فطری انحراف پیدا می‏شود توبه این است كه به راه راست برگردد.
این بازگشت از لغزش به حكم عقل برای هر انسانی ثابت است. وقتی عقل توجه پیدا كند به این‏كه آدم راه عوضی رفته می‏گوید: باید برگردد. اما این‏كه این وجوب، وجوب شرعی است یا وجوبی كه عقل وجوب آن را كشف می‏كند، بحث‏هایی كلامی است كه پرداختن به جزئیات این بحث اكنون خیلی ضرورت ندارد.

اراده توبه

باید توبه كرد؛ خیلی وقت‏ها خوشمان نمی‏آید كه این حرف‏ها را بشنویم! اگر فكر كنیم می‏فهمیم كه باید دست از گناه كشید و از راه خطا برگشت. هم عقل می‏گوید و هم شرع. اما بسیاری از اوقات آدم حال و انگیزه‏ای قوی برای توبه پیدا نمی‏كند. چه كار باید كرد تا آدم اراده توبه پیدا كند؟ و چرا در حال عادی از انسان چنین اراده‏ای بر نمی‏خیزد؟ توبه چگونه شروع می‏شود؟ چه چیز مانع از توبه كردن می‏شود؟
بدون شك توبه یك حالت اختیاری است و هیچ كس مجبور نمی‏شود توبه كند. كار اختیاری تابع اراده آدم است. باید اراده كنیم كه توبه كنیم. اما اراده گزافی نیست. این جور نیست كه هر وقت برای هر كاری دلش خواست اراده كند. اراده بعضی چیزها خیلی ساده است و مقدماتی ندارد. راحت می‏توانم حرف بزنم یا سكوت كنم. خیلی مؤونه‏ای ندارد. نه توابع زیادی دارد و نه آثار زیادی بر آن مترتب می‏شود. ولی همه اراده‏ها این طور نیست.

مقدمات اراده

وقتی ما در حالات خودمان دقت كنیم و اراده‏مان را بكاویم، می‏بینیم اراده یك كاری كه پیدا می‏شود مقدماتی دارد. اگر این مقدمات پیدا بشود اراده از انسان سر می‏زند. اگر این مقدمات نباشد اراده هم تحقق پیدا نمی‏كند. معمولاً اراده به این شكل تحقق پیدا می‏كند كه ابتدا آدم چیزی را می‏داند یا اگر نمی‏دانست یاد می‏گیرد، فرض بفرمایید به طور اتفاقی پیچ رادیو را باز می‏كنید از رادیو كه دارد راجع به خوراكی‏ها صحبت می‏كند كه خوردن سبزیجات و میوه‏ها چقدر مفید است یاد می‏گیرید؛ یا می‏دانستید اما فراموش كرده بودید و توجه نداشتید. تصمیم می‏گیرید امشب افطار نان و پنیر و سبزی بخورید. یا در غذایتان سبزی باشد یا از میوه‏جات استفاده كنید. مقدماتش از این‏جا شروع شد كه شما توجه پیدا كردید به فایده سبزی خوردن. این قدم اول است كه آدم بداند كاری مفید است. اما گاهی آدم چیزی را یاد می‏گیرد ولی بعد امور دیگری مانع می‏شود و فراموش می‏كند. وقت غذا خوردن كه می‏بیند چلوكباب فعلاً آماده است و غذای لذیذی است یادش می‏رود كه بنا بود سبزی بخورد.
پس قدم دوم این است كه چیزی را كه آدم می‏داند تا موقع عمل در ذهنش نگهدارد و در ذهنش زنده باشد. شرط دیگری هم دارد كه تكوینی است و آن این است چیزی كه آدم فایده‏اش را می‏داند، میلی هم به انجام آن داشته باشد؛ در غیر این صورت باز انگیزه انجام دادن آن را پیدا نمی‏كند.
ولی گاهی با این كه می‏دانیم یك چیزی فایده دارد، چندان كار مشكلی هم نیست، زحمتی هم ندارد، بی میل هم نیستیم، ولی در عین حال انگیزه انجام آن كار را پیدا نمی‏كنیم. دقت كه بكنیم می‏بینیم كار و یا یك میل دیگری مانع از این كار شده است. لذت دیگری غالب است. با این كه هر دو هم حاضر است اما آن یكی را ترجیح می‏دهد چون از آن بیشتر لذت می‏برد. به طور طبیعی وقتی دو تا لذت برای انسان تزاحم داشته باشد می‏رود سراغ آن لذتی كه بیشتر و قوی‏تر است.

چه كار باید كرد؟

اگر بخواهیم توبه كنیم باید چه كار كنیم؟ اول باید بدانیم كه توبه چقدر خوب است بعد این دانسته خودمان را در ذهن زنده نگهداریم و توجه به آن داشته باشیم. چیزی هم مزاحم این نباشد. ولی با این كه می‏دانیم توبه خوب است ولی اقدام نمی‏كنیم. به امروز و فردا می‏اندازیم و به اصطلاح «تسویف»؛ می‏كنیم. شیطان ما را فریب می‏دهد می‏گوید: یك مقدار تأخیر، حالا دیر نمی‏شود. گاهی جوان‏ها می‏گویند كه حالا وقت جوانی‏مان است لذت خودمان را ببریم پیر كه شدیم توبه می‏كنیم! سرّش چیست كه آدم اراده توبه كردن از او متمشی نمی‏شود؟ اول آن‏كه آن علم خیلی جدی نیست. آدم یقین ندارد و شیطان آدم را به شك می‏اندازد؛ پس باید سعی كنیم آن قدم اول را محكم برداریم. درست فكر كنیم و باور كنیم كه توبه كار خوبی است. سپس همیشه تا موقعی كه موفق به عمل شویم، این فكر را زنده نگهداریم و نگذاریم فراموش بشود.
بعد ببینیم چه چیز مانع از این می‏شود كه توبه كنیم. دود سیگار دود كثیفی است، بدبو و متعفن است، همه پزشكان دنیا می‏گویند ضرر دارد، در رادیو و تلویزیون می‏گویند و در روزنامه‏ها می‏نویسند، اما ضررهای گناه این جور نیست. هر گناهی را ما باورمان نیست كه این قدر بد است. مخصوصاً وقتی كه لذت‏های آنی و لذت‏های شدیدی هم دارد. اینجا باور كردن این كه توبه حتماً چیز خوبی است و واجب است و باید این كار را انجام داد و ترك آن ضرر دارد، مقداری مشكل است. مثال من برای سیگار بود. كسانی كه عادت به سیگار دارند خیلی سختشان است ترك كنند، اینجا خیلی سخت‏تر است؛ چون ضرر گناه محسوس نیست.
بسیاری از گناهان است كه آدم ضرر آنها را به زودی درك نمی‏كند. ضرر آن‏ها را بیشتر از راه بیانات شرعی و آیات و روایات و یا دلایل عقلی و این چیزها باید بفهمد. باید باور كند كه گناه ضرر دارد و متقابلاً مبارزه با گناه و توبه كردن اهمیت زیادی دارد. گاهی ممكن است صد مرتبه صیغه استغفار را هم بخواند اما اراده توبه از او متمشی نمی‏شود چون در قدم اولش سست است. یقین ندارد كه گناهان واقعاً ضرر دارند.

پشیمانی، اصل توبه

بعضی گفته‏اند این دانستن خودش جزء توبه است. مرحوم فیض(ره) می‏فرماید: توبه از سه چیز تشكیل شده است: اول علم؛ علم داشته باشد به این كه گناه زیان دارد و بر عكس توبه مفید است. باید یك حالت تألم و حال پشیمانی هم پیدا كند كه چرا من كاری كردم كه این همه ضرر داشت و بعدش تصمیم بگیرد كه جبران كند.
ولی خود ایشان هم می‏گوید: ظاهراً این نكته دوم از لحاظ تحلیل مفهومی قوی‏تر باشد كه توبه همان است كه آدم تصمیم بگیرد كه دیگر گناه نكند و برگردد. وقتی بر می‏گردد كه از كار قبلی‏اش پشیمان شده باشد. اصلاً توبه همان پشیمانی است. مقدمه‏ای دارد و مؤخره‏ای. اول باید بداند، بعد پشیمان شود و بعد تصمیم بگیرد كه دیگر نكند.

این پشیمانی ندارد؟

به هر حال توجه به ضرر گناه و این‏كه توبه می‏تواند اثر گناه را جبران كند نقش بسیار مؤثری دارد. اگر آدم متوجه شود غذایی كه خورده است مسموم بوده، در گوارشش اثر سوء می‏گذارد بعد سردرد می‏گیرد و سپس مریض می‏شود. اول چیزی كه برای آدم پیدا می‏شود یك حالت تأثری است. ناراحت می‏شود چرا چنین كردم چرا دقت نكردم تا غذایی سالم تهیه كنم. اگر باور داشته باشد كه آن غذا موجب مسمومیتش شده، این باور مریضش می‏كند و چند روز از راحتی او كم می‏شود خواه ناخواه پشیمان می‏شود. حالا بعضی‏ها سریع التأثر هستند و خیلی زود ناراحت می‏شوند و اوقاتشان تلخ می‏شود. اما هر عاقلی وقتی بفهمد كاری كرده است كه برایش ضرر داشته از كار خودش پشیمان می‏شود.
ما باید باور كنیم كه گناه چیزی است كه سمی را وارد روح ما می‏كند و خواه ناخواه یك بیماری روحی برای ما ایجاد می‏شود. ممكن است قابل علاج باشد. خب هر بیماری بدنی هم معمولاً قابل علاج است ولی این باعث نمی‏شود آدم پشیمان نشود. اگر توجه پیدا كند با این گناهی كه كرده است خیلی ضرر كرده؛ اول این‏كه عمری را تلف كرده كه دیگر بر نمی‏گردد. ساعتی را كه به گناه پرداخته می‏توانست به جای آن به عبادتی بپردازد، خدمتی برای انسانی انجام بدهد، به عیادت مریضی برود و... اما وقتش را تلف كرد و صرف گناهی كرد. نشست به تماشای یك فیلم مبتذل. سرمایه‏ای را مفت آتش زد، این پشیمانی ندارد؟ سرمایه‏ای كه آدم می‏توانست به فاصله یك ساعت عبادت یك قصر بهشتی برای خودش بخرد و الی الابد از آن استفاده كند اگر مفت از دست بدهد و آن را بسوزاند، پشیمانی ندارد؟
اول این‏كه عمر را سرمایه‏ای باید بداند كه اگر از لحظه‏های از دست رفته آن درست استفاده می‏كرد و قدر می‏دانست حتی با دو ركعت نماز، پاداشش به حساب نمی‏آمد و با هیچ چیزی از لحاظ ارزش قابل مقایسه نبود. برای دو ركعت نماز پنج دقیقه وقت صرف كردید اما پاداش این تا بی‏نهایت برای شما در بهشت محفوظ است. این بهای پنج دقیقه وقت ماست!
دوم این‏كه نه تنها این را مفت از دست دادم بلكه در مقابلش چیزی خریدم كه آن بلای جانم است، عذابی خریدم كه اگر این عذاب جبران نشود الی‏الابد خواهد بود. در مقابل آن ثواب، عذابش هم همین‏طور است. عذاب اگر بماند و از آن گناه توبه نشود روز قیامت همیشگی خواهد بود.
به جای این كه از این سرمایه سودی ببرم، زیانی كردم كه اگر آن را جبران نكنم الی الابد دامنگیر من خواهد بود. اگر به این‏ها توجه كنم حتماً حالت پشیمانی برایم پیدا می‏شود و اگر آدم پشیمان شد اولین اثرش این است كه فعلاً ترك كنم و دیگر مرتكب نشوم و بعد تصمیم بگیرم كه بعداً هم انجام ندهم چون این ضرر را همیشه خواهد داشت. بعد اگر كاری كه كردم آثارش هنوز باقی است، سعی كنم آثار آن را بر طرف كنم. مثلاً اگر نمازی را ترك كرده‏ام یا درست نخوانده‏ام، قضایش را به جا بیاورم. اگر مال كسی را بی‏جا تصرف كرده‏ام بروم و جبرانش كنم؛ این می‏شود توبه.
در عین حال اگر بگویم خب، باشد، از فردا توبه می‏كنم، نشانه این است كه قضیه را جدی نگرفته‏ام، باورم نیست كه ضرر داشته است. اگر بدانم كه این غذا مسموم است، می‏گویم: امروز می‏خورم و از فردا دیگر نمی‏خورم؟! هیچ عاقلی چنین كاری می كند؟ مگر این كه آنچنان انسان در دام شیطان اسیر شده باشد یا آنچنان به آن عادت كرده باشد كه نتواند به راحتی آن را رها كند.

خدایا! مددی

به هر حال آن قدرتی كه ما داریم و توانی كه خدای متعال به ما داده در مقابلش هم عوامل مزاحمی وجود دارد. ولی مؤمن می‏تواند از همان وقت بگوید: خدایا! به فریادم برس. اگر این را جدی بگوید، در همان حال خدا به كمكش می‏آید. و اگر مثل ما شیعیان راه توسل به اولیای خدا را هم بلد باشد دیگر خیلی راهش آسان‏تر می‏شود. بنابراین بعد از این كه ما درباره ضرر گناهان فكر كردیم اولین قدمی كه باید برداریم توجه به خداست. خدایا به ما كمك كن تا این گناه را ترك كنیم، تا توبه كنیم. البته اگر این حال را هم پیدا نكنیم این جور نیست كه اصلاً نتوانیم ترك گناه بكنیم، ولی سخت است. اگر كمك و توفیق الهی شامل حال آدم بشود خیلی كارش آسان می‏شود. اگر ما بفهمیم گناهی كه مرتكب شدیم چقدر قلب مقدس ولی عصر(عج) و قلب فاطمه زهرا(س) را ناراحت كرده است، انگیزه بیشتری پیدا می كنیم كه زودتر ترك كنیم. غیر از این‏كه به خودمان ضرر زده‏ایم، كاری كرده‏ایم كه دل بزرگانی مثل ائمه اطهار (علیهم السلام) به درد بیاید. توجه به این‏ها باعث می‏شود كه انگیزه انسان برای تصمیم بر ترك گناه و توجه قوی به خدا شود. امیدواریم به بركت توسل به اهل بیت خدای متعال توفیق توبه نصوح به همه ما مرحمت بفرماید.