صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه سی‌ام: محبت و انس با خدا

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/25
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 25 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«محبت و انس با خدا»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 25/07/86 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

در ادامه شرح مناجات‏های خمسه عشر می‏رسیم به مناجات مریدین. درباره این مناجات چند سال قبل صحبت كردیم، برای همین دیگر تكرار نمی‏كنیم و می‏پردازیم به مناجات بعدی كه مناجات محبین است. طبعاً محور بیانات در این مناجات، مسئله‏ی محبت خداست. این مناجات با این دو عبارت شروع می‏شود:
«إلهی مَنْ ذَا الَّذی ذاقَ حَلاوَةَ مَحَبَّتِكَ، فَرامَ مِنْكَ بَدَلاً، وَمَنْ ذَا الَّذی أنِسَ بِقُرْبِكَ، فَابْتَغی عَنْكَ حِوَلاً»؛ خدایا كیست كه شیرینی محبت تو را چشیده باشد و در صددِ جانشینی برای تو باشد؟! و كیست كه به قرب تو انس گرفته باشد و بخواهد از این حالت منصرف و به حالت دیگری منتقل شود؟! این سؤال به اصطلاح استفهام انكاری است. یعنی اگر كسی شیرینی محبت تو را چشیده باشد، به دنبالِ بدلی برای تو نخواهد رفت و غیر از تو را دوست نخواهد داشت و اگر كسی با تو انس بگیرد، حالتِ دیگری را غیر از انس با تو نمی‏پسندد.

لذت حب و انس و عدم آن‏

حضرت سجاد(ع) می‏خواهد به ما بفهماند آن كسانی كه بهره‏ای از محبت خدا نداشته و یا دل به غیر از خدا بسته‏اند، برای این است كه شیرینی محبت خدا را نچشیده‏اند. چرا كه اگر چشیده بودند، سراغ چیز دیگری نمی‏رفتند. یعنی آنقدر انس با خدا لذیذ است كه اگر كسی با او انس گرفت دیگر نمی‏خواهد از او جدا شود. نشانه این كه ما دنبال محبت خدا نیستیم، و در صددِ انس با خدا نیستیم هم این است كه خداوند امر فرموده كه روزی چند دقیقه در پیشگاه او بایستیم و با او انس بگیریم، ولی این كار برایمان خیلی سنگین است؛ «وَ إِنَّها لَكَبِیرَةٌ إِلاَّ عَلَی الْخاشِعِینَ1»؛ و نیز می‏دانیم كسانی هستند كه اهل محبت خدا هستند و انس با خدا مانع می‏شود از اینكه با چیزهای دیگر انس بگیرند؛ سؤال‏؛ می‏شود چه كنیم ما هم شباهتی به آنها پیدا كنیم؟ اگر صد در صد هم نه، دست كم مزه‏اش را بچشیم و ببینیم چیست؟

معرفت، كلید محبت‏

وقتی به خودمان مراجعه می‏كنیم می‏بینیم زمینه‏ی محبت و انس در ما وجود ندارد. مثلاً اگر در خانه نشسته باشیم و جلویمان تلویزیون باشد، خیلی دوست داریم فوراً تلویزیون را روشن كنیم و از این كانال به آن كانال تماشا كنیم؛ خسته هم نمی‏شویم! حتی بعضی بچه‏ها و شاید بعضی از بزرگ‏ترها بعضی از این فیلم‏های كارتونی را ده بار دیده‏اند اما باز هم برای یازدهمین بار می‏نشینند و می‏بینند. انس دارند! اما اگر بخواهیم آماده بشویم و دو ركعت نماز با حضور قلب بخوانیم؛ نمی‏شود، یا یك صفحه قرآن با تدبر بخوانیم؛ حالش نیست. دنبال بهانه‏ای می‏گردیم تا سراغ كار دیگری برویم. آن كشش و جاذبه‏ای كه ما را به سوی عبادت و انس و محبت واقعی با خدا ببرد، نیست. چه كنیم؟ سؤال ساده‏اش این است كه چه كار كنیم تا خدا را دوست بداریم؟ اگر خدا را دوست داشتیم آن وقت دوست داریم كه با او تماس و انس بگیریم و از عبادتش لذت ببریم.
در یك حدیث قدسی حضرت موسی(ع) در حال مناجات با خداوند بود. خدا فرمود: «حَبِّبْنِی إِلَی خَلْقِی2»؛ ای موسی كاری كن تا بندگانم‏؛ مرا دوست بدارند. موسی عرض كرد چه كار كنم؟ خطاب شد نعمت‏های من را برایشان بیان كن و به یادشان بیاور. این فطری انسان است كه اگر كسی به او خدمت كند، او را دوست خواهد داشت. انسان‏ها توجه ندارند كه خدا چه نعمت هایی به آن‏ها داده است. ارزش نعمت‏ها را نمی‏دانند. برای همین محبتشان نسبت به خدا كم است. هر قدر انسان توجهش به نعمت‏های خدا بیشتر شود به همان اندازه خدا را بیشتر دوست خواهد داشت. در بحث‏های گذشته اشاره‏هایی كردیم كه تعداد نعمت‏های خدا برای هر فرد، میل به بی‏نهایت دارد، چه رسد برای همه‏ی افراد. هر چه انسان بیشتر بیندیشد، بشناسد و بداند كه اینها را خدا به او داده است، او را بیشتر دوست خواهد داشت.

توجه متمركز و مستمر

اما چرا یك وقت هم كه حالتِ محبتی در دلمان پیدا شد، باز فراموش می‏شود؟ نظیر اینكه آدم در محبت‏های عادی وقتی نسبت به كسی محبت پیدا می‏كند، صرف اینكه بداند او چه صفات خوبی دارد، كافی نیست برای اینكه دوستش بدارد، ولو خوشش بیاید. دوست داشتن یك حالت ثباتی دارد و تنها یك احساس نیست. دوست داشتن به این معناست كه اگر محبوب را نبیند، دلش برای او تنگ می‏شود و در مقام این بر می‏آید كه به سراغش برود و اظهار كوچكی كند. دوست داشتن لوازمی دارد. در مقابلش اگر انسان بخواهد یك حالتِ ثبات در دوست داشتن داشته باشد، باید علاوه بر دانستن خوبی‏ها و خدمت‏ها، یك توجهِ متمركز و مستمر داشته باشد. اگر انسان هر روز بتواند به آن منشأ محبت توجه كند، باعث می‏شود كه محبت در دلش ثابت بماند تا دیگر نتواند از بند آن محبت آزاد شود. پس غیر از دانستن نعمت‏های خدا، توجه مستمر لازم است، «اذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً3». توجه هر چقدر متمركزتر باشد و هر چه استمرار بیشتری داشته باشد، محبت‏؛ بیشتری پیدا می‏شود.

زدودن اغیار

وقتی دوست داشتن چیزهای دیگر غالب شد، محبت خدا كمرنگ می‏شود. تا جایی كه ناگهان می‏بیند حتی یاد خدا هم چنان لذتی برایش ندارد. نماز خواندن، زیارت پیغمبر اكرم(ص) و ائمه‏ی اطهار(ع) هم چندان جاذبه‏ای برایش ندارد. برای این است كه شهوات، عوامل نفسانی و گرایش‏های شیطانی آمده و جای محبت خدا را گرفته است. «ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ4». ظرفیت محبت در قلب و دل انسان‏؛ محدود است. همه چیز در آن جا نمی‏شود. برای رسیدن به محبت خدا، باید اول به نعمت‏های خدا توجه كنیم. به چیزهای خوبی كه به ما داده و الطافی كه به ما داشته است. یكی از نعمت‏هایی كه باید همیشه توجه داشته باشیم، این است كه خداوند زود ما را به خاطر اعمالمان كیفر نمی‏كند و با توبه و استغفار گذشت می‏كند. وسایلی را فراهم می‏كند تا به طرف او كشیده شویم. تنها همین نعمت‏های ظاهری نیست كه خدا در اختیار ما قرار داده است. تدبیرهایی كه خدا می‏كند تا انسان از شیطان و عوامل فساد به طرف نور كشیده شود، ارزشش از نعمت‏های محسوس خیلی بیشتر است. ما حالا قدرش را نمی‏دانیم، اما وقتی توجه پیدا كنیم طبعاً خدا را دوست خواهیم داشت؛ به شرط اینكه این توجه استمرار داشته باشد و حتی‏المقدور سعی كنیم تمركز پیدا كنیم. باید این دو عامل به معرفتِ به خوبی‏های خدا، ضمیمه شود. انسان باید سعی كند در آن حالی كه به خدا توجه دارد، به چیزهای دیگر توجه نداشته باشد. مطلوب بودن حضور قلب در نماز، برای این است كه آدم تمركز داشته باشد تا در ذهنش كارها و هوس‏های دیگر رژه نرود. اگر تمركز پیدا كرد، اثر آن چیزی كه به آن توجه كرده مضاعف خواهد شد. اینها برای این است كه خدا را بهتر بشناسیم و خوبی‏هایش را بهتر درك كنیم، تا بعد به اندازه‏ی دركمان با شرایطِ خاصش نسبت به خدا محبت پیدا كنیم.

ادراك حُسن‏

ولی محبت خدا منحصر به این راهی كه عرض شد، نیست. بندگانی هستند كه چون خدا خودش صفات خوبی دارد دوستش دارند. صرفنظر از اینكه آن خوبی‏ها به آن‏ها رسیده باشد یا نه، اینها در واقع در افعال خدا فكر می‏كنند. البته این كارِ لطیف‏تر و عمیق‏تری است و كار هر كسی هم نیست. غالباً وقتی بخواهیم صفات خدا را درك كنیم، باید صفات فعلی‏اش را، در ارتباطی كه با ما دارد درك كنیم. اما آن صفاتی كه مربوط به ذات خداست، مانند درك كمال محض بودن خدا، جمال محض بودن، نداشتن هیچ نقص و عیب، كار مشكل‏تری است. مثلاً اسم یك شخصی را بشنوید كه كمالاتی یا نبوغی دارد؛ (مثل حاتم طایی كه حتی چیزی از او به ما نرسیده است) همین اندازه انسان دوستش دارد. یا اگر كسی خیلی عادل بوده، ولو عدلش به ما هم نرسد، اما وقتی بدانیم چقدر عادل است _‌مانند حضرت امیرالمؤمنین‏(ع)‌_ محبتش در قلب ما نفوذ می‏كند. اصلاً همین محبت‏هایی كه داریم غالباً از همین راههاست. از این كه پی می‏بریم صفات عالی و خوبی كه در اهلبیت(ع) وجود داشته است؛ ولو آن آثار بالفعل به ما نرسیده باشد. همین كه آدم بفهمد امیرالمؤمنین‏(ع) وارد خانه‏ای شد و برای پیرزنی تنور روشن كرد و نان پخت و بچه‏هایش را نگه داشت، در دل انسان احساس محبت فوق‏العاده‏ای پیدا می‏شود. اینها در واقع فكر در صفات است؛ این بالاتر از این است كه انسان به خاطر اینكه احسانی به خودش شده كسی را دوست بدارد. او را دوست می‏دارد، چون خوب است؛ نه چون به من خوبی كرده! آن اولی مستوجب شكر است و این مستوجب حمد. محبتش هم لطیف‏تر و ثابت‏تر و ارزشمندتر است. اكنون اگر كسانی این گونه شدند خدا به آن‏ها چه می‏دهد و به چه انوار و حقایق و معارفی نائل می‏شوند؟ او می‏داند و بس!
پس باید به هر اندازه كه می‏توانیم معرفتمان را نسبت به خدای متعال زیاد كنیم. اگر معرفت به افعالش نسبت به خودمان پیدا كنیم، بعد سایر افعال خوبش و بالاخره صفات جمال و جلال الهی، عظمت الهی و رحمت عام او را و نیز رحمت‏های خاصی را كه نسبت به اولیاءش دارد، درك كنیم، محبت ما در هر قدم بیشتر می‏شود.

ادراك كمال‏

از این‏ها یك مرحله‏ی تجریدی‏تر و انتزاعی‏تری هم هست. اگر چه ما شاید به آن نائل نشویم، اما بد نیست انسان این چیزها را بداند كه اقل نفعش این است كه ما به آنچه داریم خیلی مغرور نمی‏شویم. آن محبت انتزاعی‏تر، از این جا پیدا می‏شود كه عده‏ای بتوانند یك نوع قدرت عقلانی و قوت عاطفی پیدا كنند كه بتوانند درك كنند، آنچه لایق دوست داشتن است كمال وجود است. ما هر موجودی را كه دوستش داریم برای این است كه یك كمالی در او سراغ داریم كه از آن كمال خوشمان می‏آید. اگر بدانیم یك موجودی كمالش صد برابر این موجود است، باید به طور طبیعی او را صد برابر دوست بداریم. اگر درك كنیم كه خداوند كمال مطلق و بی نهایت است، لازمه‏اش محبت بی نهایت به اوست و با هیچ محبتی قابل مقایسه نیست. ولی ما تازه آن وقتی كه به خدا محبت پیدا می‏كنیم، آن قدرها قوی نیست كه بر محبت دیگران بچربد. آن هم می‏شود یكی از محبوب‏ها! محبت خدا حد نصابی دارد كه آن را خدا در قرآن معین كرده است؛ آن اندازه‏ای از محبت خدا واجب است كه محبت دیگران مانع از اطاعت خدا نشود.

تزاحم محبوب‏ها

تزاحم محبت‏ها موقعیت دشواری را پدید می‏آورد. فرض كنید كسی همسرش را دوست دارد، بچه‏اش را هم دوست دارد، دوستان دیگری هم دارد كه طبعاً می‏خواهد خواسته‏هایشان را عملی كند؛ اگر اینها مانع از انجام تكلیف شرعی واجبش شد یعنی اگر بخواهد اینها را عملی كند، باید از مال حرام استفاده كند، یا باید وقت تكلیف واجبش را برای آن بگذارد، در معرض سقوط است. نظیرِ جایی كه بین یك تكلیف شرعی و راضی كردن یكی از محبوب‏ها تزاحم می‏شود. و بالاخره آن جایی كه جهاد واجبی برای انسان متعین باشد، ولی همسر یا بستگان راضی نیستند، یا به كسب و كار لطمه می‏خورد و از آن طرف محبت خدا را هم دارد! چه بسا محبت اینها غالب شود بر محبت خدا؛ انسان در اینجا مورد تهدید است، «قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَ أَبْناؤُكُمْ وَ إِخْوانُكُمْ وَ أَزْواجُكُمْ وَ عَشِیرَتُكُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَ مَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَیْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ5». تهدید خیلی شدید است؛ منتظر عقوبت خدا باشید! نمی‏گوید این‏ها را دوست نداشته باش، اما نه آنقدر كه بر محبت خدا بچربد. این حدّنصاب محبت خداست كه واجب است، یعنی آدم خدا را به اندازه‏ای باید دوست داشته باشد كه دوستی سایر اشیاء آن چنان غالب نشود كه باعث ارتكاب گناه یا ترك واجب بشود.

حد اعلای محبت‏

حد بالایش را هم در قرآن می‏فرماید: «وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ»؛ مؤمنین حبّشان نسبت به خدا از همه چیز شدیدتر است. نمی‏فرماید فقط خدا را دوست دارند، اگر اینطور باشد، به قول آن آقا، علی می‏ماند و حوضش! اگر قرار بود مؤمن فقط خدا را دوست داشته باشد و ذره‏ای از محبت غیر خدا در دلش راهی نداشته باشد مگر این كه همان هم در مسیر و به خاطر خدا باشد، این را فقط باید در حضرت علی(ع) جستجو كرد. اكثر مؤمنین به این حد نمی‏توانند دلشان را خالص و مخصوص خدا كنند. ولی دست كم به این اندازه باید باشد كه محبت خدا، مغلوب محبت‏های دیگر نباشد.


1. بقره / 45.

2. مستدرك‏الوسائل، ج 12، ص 240، باب استحباب الدعاء إلی الإیمان، روایت 6.

3. بقره / 200.

4. احزاب / 4.

5. توبه / 24.