صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه ششم: مراحل توبه

تاریخ سخنرانی: 
1386/06/27
تاریخ اثر: 
سه شنبه, 27 شهريور, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«مراحل توبه»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏اى از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدى(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبرى است كه در تاریخ 27/06/86 هم زمان با ششم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

مقدمات زمینه ساز جلب رحمت الهى

براى این كه انسان حال مناجات پیدا كند، به خصوص مناجاتى كه متناسب با مقام توبه باشد، ابتدا لازم است به لغزش‏هاى خود، ضررها و خسارات‏هاى آن توجه داشته باشد. پیشتر اشاره شد، توجه به انواع ضررهایى كه بر گناهان مترتّب مى‏شود در انسان حال مناجات، توبه و انابه را پدید مى‏آورد. به دنبال این توجه، احساسى نیز در انسان به وجود مى‏آید. اوّل، احساس حزن و اندوه از عملى است كه انجام داده و او را مبتلا به این ضررها كرده است. دوم، احساس خوف و نگرانى از عذاب‏هایى است كه در نتیجه عمل او در دنیا و عقبى دامن او را مى‏گیرد. هم چنین، اگر از معرفت بالایى برخوردار باشد احساس شرم و حیایى نیز در مقابلِ خداى متعال به انسان دست مى‏دهد. امروزه كسانى هستند كه بیان مى‏كنند انسان باید قوى باشد و نباید خجالت بكشد، زیرا خجالت كشیدن و شرم كردن ناشى از حالت انفعالى و ضعف است! به علاوه، گناهانِ زیاد، به تدریج انسان را بى‏حیا مى‏كند. در گذشته، پدرها و مادرها براى توبیخ فرزندانشان مى‏گفتند: اى بى‏شرم! یعنى سنگین‏ترین حرف این بود كه انسان شرم و حیا نداشته باشد. اما این زمان، بى‏شرمى گاهى افتخار هم هست! به هر حال، اگر انسان از آن فطرت الهى‏اش چیزى باقى مانده باشد، شرم و حیایى در وجودش هست، در دعایى بعد از زیارت حضرت رضا(ع)، مى‏خوانیم «اللهم انى استغفرك استغفار حیاء1».

خوف و رجاء، زمینه ساز دریافت رحمت الهى

به هر حال، احساساتى كه بعد از توجّه به لغزش‏ها و آثار آن‏ها در انسان پدید مى‏آید، این نكته را گوشزد مى‏كند كه فقط خداست كه مى‏تواند گناهان و لغزش‏ها را ببخشد و بیامرزد، «إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً2». در مقابلِ حالت‏هاى خوف و انفعال و حیا، یك حالت امید و انبساط نیز در انسان پیدا مى‏شود كه آن امید به آمرزش گناهان از سوى پروردگار است. این دو حالت كه مفهوماً متضاد هستند، با توجه به متعلقاتشان همیشه قابل جمع‏اند. از یك طرف حالت خوف و از یك طرف حالت رجاء. از یك طرف حالت شكستگى، مالباختگى، عمر باختگى و از یك طرف امید براى جبران آن‏ها. اگر تمام سرمایه تاجرى در برابر چشمانش آتش بگیرد، او چه حالى پیدا مى‏كند؟ و اگر در همان حال بداند كسى هست كه مى‏تواند خسارت‏هاى او را جبران كند و دوباره این سرمایه را به او بدهد،چه حالى پیدا مى‏كند؟ این دو حالت یعنى احساس زیان و پشیمانى از گذشته و احساسِ امید به خداى متعال براى جبران گذشته‏ها، انسان را براى دریافت رحمت الهى مستعد مى‏كند. البته باید توجه داشت رحمت الهى همواره در حال بارش است، این ما هستیم كه باید استعداد پیدا كنیم و آن را دریافت كنیم. وقتى كه ما كارى كردیم كه استعداد دریافت رحمت الهى را پیدا كردیم مى‏گوییم: رحمتِ خدا به جوشش آمد، مى‏گوییم: خدا بر سرِ مهر آمد و با ما آشتى كرد، ولى حقیقت این است كه همه این تحولات از طرف ما است. خدا تغییر حالات ندارد، «لَمْ تَسْبِقْ لَهُ حَالٌ حَالاً3». به هر حال، ریزشِ رحمت الهى بر ما و یا به بیان بهتر قبول توبه، به اندازه استعداد ما بستگى دارد. به هر اندازه در روح و در دلِ ما این دو حالتِ مختلف، بیشتر باشد، رحمتِ خدا در آنجا از لحاظ كمیّت و كیفیّت افزایش پیدا مى‏كند. بنابراین، سعىِ مناجات‏كننده یا كسى كه در مقام توبه و گفت‏وگوى و راز و نیاز با خداست، باید بر این باشد كه این دو حالت را در خودش تقویت كند: هم حالت پشیمانى و اعتراف به عجز و بیچارگى و هم توجّه به رحمت خدا. برآیند این دو عامل، انسان را براى دریافت رحمت خدا و قبولى توبه‏اش مستعد مى‏كند. هر اندازه این دو عامل قوى‏تر باشند، توبه زودتر قبول مى‏شود و آثار گناه بیشتر محو مى‏شوند. تصور كنید روى لباسِ سفیدى قطره‏اى خون مى‏چكد. یك راه براى پاك شدن این است كه به همین اندازه كه نجاستش رفع شد بسنده كرده و بگوییم جرم خون كه پاك شد، لباس پاك شده است. اما به هر صورت لكه آن به جا مى‏ماند. اما راه دیگر براى شستن این است كه از مواد پاك كننده و شوینده با رعایت اقتضائات آنها استفاده كنند و پاكى آن به حدّى رسد كه گویى لكّه‏اى نبوده است. براى این كه عذاب گناهى برداشته شود، به همان شستن نیاز است كه براى تطهیر در نماز لازم است، در این حالت، گناه شسته شده، امّا ممكن است هنوز آثارش باقى باشد. براى این كه آثارش از بین برود، سعى دیگرى لازم است.

مراحل توبه

حتماً همه شما شنیده‏اید كه یك نفر در حضور امیرالمؤمنین(ع) گفت: استغفر الله. حضرت فرمود: مى‏دانى استغفار چیست؟ استغفار شش مؤلفه دارد كه وقتى دست به دست هم بدهند آن وقت مى‏شود استغفار و جبران اعمال گذشته. یكى از آنها را این چنین فرمودند: اگر كسى بر اثر غذاى حرامى، گوشتى بر بدنش روئیده، باید سعى كند تا این گوشت آب شود تا باز زمینه تكرار گناه فراهم نشود. اگر حقّ الناس را نادیده گرفته، باید ذى حق را پیدا كند و از او حلالیّت بطلبد و حقش را ادا كند. مى‏شود معده كسى را كه سم خورده به اندازه‏اى شست و شو داد كه از مرگ نجات یابد. ولى اگر مشخص شد سم در بدنش بیمارى‏هایى را تولید كرده، بر اعصابش اثر گذاشته و بدنش را ضعیف كرده است، آیا یك شست و شوى ساده كافى است؟ او باید در معالجه مداومت كند تا آن آثار از بین برود. در توبه هم چنین چیزهایى وجود دارد. هر اندازه احساس پشیمانى از گناه و امید به خدا، توأمان قوى‏تر شود، استعداد انسان براى درك رحمت الهى و براى قبول توبه‏اش بیشتر مى‏شود. وقتى این حالت در انسان پیدا آمد، آن وقت متوجه خدا مى‏شود. زمانى كه چنین حالى براى او پیدا شد، قدم اوّل اعتراف به گناه است. سپس باید با زبانى با خدا سخن گفت كه دریاى رحمت الهى را به جوش بیاورد. اگر به مضمونِ مناجات‏ها و دعاهاى بزرگى چون ابوحمزه‏ى ثمالى، دعاهاى توبه صحیفه سجادیه و همین مناجات تائبین دقت شود، ملاحظه مى‏كنید همه آن دعاها ناظر به همین مراحل است. یعنى توجه به گناه و آثارش، اعتراف به خطا و توجه به خدا و تضرّع براى بخشیدن گناهان با زبان استرحام.گفتنى است هر چیزى یك زبان مخصوصى دارد، ادبیات و هنر، فلسفه، فقه و فقاهت و اخلاق زبان‏هاى خاص خود را دارند. مناجات هم زبان خاص خود را دارد. در مناجات قیاس و استنتاج منطقى نیست، بلكه تعبیراتى به كار مى‏رود كه هم احساس ضعف خود و هم امید به رحمت خدا تقویت شود.
بیاناتى كه عرض شد، مقدمه‏اى بود براى این كه عبارت‏هاى دعاى ذیل را بهتر درك كنیم:
«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، إلهی ألْبَسَتْنی الخَطایا ثَوْبَ مَذَلَّتی»؛ ابتداى كلام و مناجات، توجه به گناهان است و آثار بدى كه گناه براى انسان دارد. بیش از هر چیز، در این مناجات روى این مسأله تكیه شده كه گناهان باعث ذلّت انسان مى‏شود. پیشتر ذلّت انسان در پیشگاه الهى و اولیاء خدا توضیح داده شد. توجه كنیم «عزّت و ذلّت»؛ این طور نیست كه فقط مخصوص روز قیامت باشد. الان هم كسانى هستند كه در پیشگاه الهى هستند و روزى مى‏خورند. قرآن مى‏فرماید: «عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ4»؛ شهدا عندالله هستند و عندالله مرزوق‏اند. شهدا آن جا مهمان خدا هستند و خدا از ایشان پذیرایى مى‏كند. آن جا، عالَم محضرِ خداست، و سر سفره رحمت میلیون‏ها شهید، انبیاء و اولیاء خدا حضور دارند. فرض كنید، وقتى انسان گناه‏كارى با آن ذلّت، آلودگى و با آن زخم و چركى كه در اندامهایش بر اثر گناه هست وارد این صحنه شود، برایش بدترین مجازات است. پیشتر گفته شد كه در همین عالم خدا بندگانى دارد كه به آنان توجه ویژه مى‏كند، «نَاجَاهُمْ فِی فِكْرِهِمْ وَ كَلَّمَهُمْ فِی ذَاتِ عُقُولِهِمْ5»؛ «أناجیه فی ظلم اللیل و نور النهار6»؛ «أنظر إلیهم كل یوم سبعین مرة7»؛ خدا یك چنین بندگانى دارد. ما هم در یك مرحله‏اى افتاده‏ایم كه به واسطه گناهانمان، نه تنها عنایتى به ما نمى‏شود، بلكه رغبتى هم در عبادت نداریم، چیزى هم نمى‏فهمیم و این حالت تحیّر و وانهادگى، جز ذلّت چیزى نیست. در ابتداى این مناجات روى این حالت بیشتر تأكید شده است. «إلهی ألْبَسَتْنی الخَطایا ثَوْبَ مَذَلَّتی،»؛ گناهان لباسِ ذلّت را به تن من پوشاندند.
«وَجَلَّلَنی التَّباعُدُ مِنْكَ لِباسَ مَسْكَنَتی»؛ دور شدن از تو به تدریج لباس بیچارگى و بدبختى را به تن من كرد.
«وَأماتَ قَلْبی عَظیمُ جِنایَتی،»؛ از بس جنایت و گناه‏هاى عظیمى مرتكب شدم، قلبم مرده است. یعنى ملاك انسانیت از دست من رفته و با حیوانات فرقى ندارم. این همان اعتراف به گناه و توجه به آثار بدى است كه بر گناه مترتب شده و آدم را به این روز انداخته است. اما راه نجات از چنین پستى و ذلّتى چیست؟ یك راه آن، حیات قلب مرده با پذیرش توبه است. گفتنى است كه توبه گاهى به خدا نسبت داده مى‏شود و گاهى به بنده. توبه خدا این است كه رحمتش را به انسان برگرداند و توبه انسان را بپذیرد:
«فَأحْیِهِ بِتَوْبَةٍ مِنْكَ یا أَمَلی وَبُغْیَتی، وَیا سُؤْلی وَمُنْیَتی،»؛ اى كسى كه تنها آرزوى من هستى و تنها كسى هستى كه مى‏توانم از او خواسته‏هایم را بخواهم. تو تنها خواسته منى. اگر تو باشى همه چیز هست، اگر دستم از دامن تو كوتاه شود، واى بر من! تو بیا این دل مرده من را زنده كن، زندگى و سرمایه‏ام را و این گذشته‏هایى كه من به آتش كشیده‏ام را دوباره به من برگردان.
«فَوَعِزَّتِكَ ما أجِدُ لِذُنُوبی سِواكَ غافِراً،»؛ توجه كنید اینجا قسم مى‏خورد، شوخى بردار نیست. خدایا به عزّت تو قسم، هیچ راهى براى جبران گذشته‏هایم جز راه تو ندارم. چه كسى مى‏تواند عمر من را برگرداند و از گناهانم در گذرد. گناه من در پیشگاه توست، تو اگر راضى شوى، آن‏ها بخشیده مى‏شود و اگر تو آن‏ها را نیامرزى، چه كسى مى‏تواند ببخشد و من را از آثار و تبعاتش در امان بدارد؟ «فَوَعِزَّتِكَ ما أجِدُ لِذُنُوبی سِواكَ غافِراً،»؛ هیچ كسى را غیر از تو نمى‏شناسم كه گناهان من را بیامرزد.
«وَلاَ أرى لِكَسْری غَیْرَكَ جابِراً،»؛ این شكستگى‏ام را هیچ شكسته‏بندى نمى‏تواند جبران كند غیر از تو.
«وَقَدْ خَضَعْتُ بِالإِنابَةِ إلَیْكَ وَعَنَوْتُ بِالإِسْتِكانَةِ لَدَیْكَ،»؛ حالا كه من هیچ چاره‏اى ندارم غیر از تو، راهى نمى‏شناسم غیر از درگاه تو، آمده‏ام درِ خانه تو، راهى غیر از گدایى درِ خانه تو بلد نیستم، هیچ كس نمى‏تواند دردم را دوا كند و شكستگى‏هاى من را جبران كند، دستم به دامنت!
«فَإنْ رَدَدْتَنی عَنْ جَنابِكَ فَبِمَنْ أعُوذُ»؛ بیان شد كه زبان مناجات زبان خاصى است، این جاست كه مى‏گوید: خدا اگر من را از درِ خانه‏ات برانى به كجا پناه ببرم؟ اگر من را رد كردى، سراغ چه كسى بروم؟ به چه كسى پناهنده شوم؟ این جا صحبت از استدلال نیست، زبان استرحام است، یعنى چیزى بگوید كه موجب رحمِ شنونده شود. تو رحیم هستى، تو حاضر نیستى به من بگویى: برو گم‏شو، آخر تو خدایى. اگر در خانه كس دیگرى را مى‏زدم، ممكن بود كه مرا رد كند، اما تو خدایى، و نخواهى گفت: برو هر جا كه بودى! مى‏دانى من جاى دیگرى ندارم كه بروم. البته خدا اینها را مى‏داند، كلام در این است كه ما براى حال مناجات، استعداد دریافت رحمت را پیدا مى‏كنیم. آن وقتى كه رحمت سرازیر مى‏شود، باید ظرفى باشد كه استعداد پذیرشش را داشته باشد. باید این حال را پیدا كنیم تا رحمت خدا شامل حالمان شود.
«فَإنْ رَدَدْتَنی عَنْ جَنابِكَ فَبِمَنْ أعُوذُ»؛ مفهوم این عبارت همان مطالب پیشین است با تعبیر دیگرى. مى‏گوید: اگر تو من را از پیشگاه خودت برانى به چه كسى پناه ببرم؟«فَوا أسَفاهُ مِنْ خَجْلَتی وافْتِضاحی»؛ چه كنم با این خجالت و با این رسوایى؟
«وَوا لَهْفاهُ مِنْ سُوءِ عَمَلی وَاجْتِراحی.»؛ چقدر جاى پشیمانى و ندامت دارد، این اعمال زشتى را كه انجام دادم و مرتكب شدم.


1.؛ بحار الانوار، ج99، ص 55.

2. زمر، 53.

3. نهج‏البلاغة، ص 96، خ 65.

4.؛ آل‏عمران / 169.

5. نهج‏البلاغة، ص 342، خطبه 222.

6. بحارالأنوار، ج 74، ص 28، باب 2، روایت 6.

7. بحار الانوار، ج74، ص 23.