فهرست مطالب

جلسه پنجاه و هشتم: محبت زهد آفرین

تاریخ سخنرانی: 
1387/03/29
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 29 خرداد, 1387
بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

محبت زهد آفرین

آن چه پیش رو دارید گزیده;ای از سخنان حضرت آیت الله مصباح یزدی(دامت بركاته)؛ در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 29/3/87 ایراد فرموده;اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

مروری بر مباحث پیشین

همان;طور که می دانید موضوع بحث، مناجات زاهدین بود. در جلسه;های پیشین درباره;ی دو جمله آغازین آن مباحثی مطرح شد. در این جلسه نیز مطالبی را فهرست;وار عرض می‏كنم.
در ابتدای این مناجات آمده بود: خدایا! ما را در عالمی آفریدی و در خانه;ای ساكن كردی كه این خانه دام;هایی برای ما گسترده و در صدد فریب دادن ماست. درباره این جمله دو پرسش مطرح شد که نتیجه;ی آن بیان شد كه: فریب خوردن حاصل یک مجموعه عوامل است. یکی از عوامل فریب خوردن انسان، این است كه جاذبه;هایی که در امور دنیا وجود دارد، آدمی را به طرف خودش جذب می كند و مانع می شود ؛ كه وی به اهداف عالیه و الهی برسد. بنابراین از آن;جا که وجود دنیا و جاذبه;هایش در فریب خوردن ما بسیار مؤثر است، ما فریبکاری را به دنیا نسبت می دهیم.
پرسش دیگر این بود كه خدای متعال چرا دنیا را آفریده و آن را مسكن ما قرار داده است؟ چه می‏شد بهشتیان را از ابتدا در بهشت می آفرید؟ در پاسخ گفتیم: آن مقامی‏كه خداوند متعال برای ما قرار داده است، جز از راه رفتارهای اختیاری حاصل نمی شود و برای این;كه اختیار و انتخاب حاصل شود باید دو راه با دو جاذبه مختلف وجود داشته باشد تا انسان یكی را انتخاب كند. پس این عالم، عالم امتحان است. یعنی، ما همیشه بر سر دو راهی;ها قرار می گیریم تا اگر راه درست را انتخاب كردیم، صلاحیت درك آن مقام را پیدا كنیم. و به یك معنا این بزرگترین منّتی است كه خداوند بر ما قرار داده است. در واقع بهشت با اعمال اختیاری ما ساخته می‏شود. پس، ما باید با اعمالمان درختانش را سبز كنیم و قصرهایش را بسازیم. ؛
سپس در ادامه این مناجات می‏فرماید: خدایا! ما به تو پناه می‏بریم از این;كه در این دام;ها بیفتیم و در این مكرها و نیرنگ;های دنیا گرفتار شویم. همه می‏دانیم كه اصل آموزه;ی «اسلام»، توحید است. ما می بایست در همه چیز ؛ این روح توحید را متجلی كنیم؛ در سیرمان، حركتمان؛ دعایمان و خواسته‏هایمان. باید بدانیم كه اگر یاری خدا نباشد، كلاهمان پس معركه است! و به این دلیل است كه در نمازمان نیز اظهار می داریم: «ایاك نعبد و ایاك نستعین»؛ یا «بحول الله و قوته اقوم و اقعد». اما باید توجه داشته باشیم: خداوند اسبابی را در اختیار ما گذاشته كه از آن استفاده كنیم. اگر ما از این اسباب بهره نگیریم و فقط بگوییم خدایا ما را حفظ كن، مثل این است كه كسی ؛ خود را به چاه بیندازد و بعد بگوید خدایا مرا حفظ كن. این سنت الهی نیست. پاسخ خدا این است كه: من به تو چشم دادم تا خودت را به چاه نیندازی. بنابراین، باید از اسباب استفاده كنیم؛ و توجه کنیم كه این اسباب را او فراهم كرده و همه از نعمتهای اوست؛ آن;جا كه كم می‏آوریم، دستمان را به طرف خدا دراز می كنیم.

چگونگی چشم;پوشی از جاذبه;های دنیا

حال پرسش این است، چگونه ما این حال را پیدا كنیم و بتوانیم از جاذبه‏های دنیا چشم;پوشی كنیم؟ مگر نه این;که انسان در همین دنیا آفریده می شود، انسش با همین دنیاست، لذتش در همین دنیاست (البته این لذت;ها هم حكمت دارد.) پس، طبیعی است كه آدم مجذوب این لذت;ها می‏شود. اما باید چه كار كند كه در حد ضرورت از آن;ها استفاده كند و فریفته و دلبسته آن;ها نشود؟
آنچه از این مناجات استفاده می‏شود، به سه مطلب اشاره دارد:
نخست این;كه آدم به عیب;های دنیا توجه كند. اگر آدم به عیب;های چیزی توجه کند، كمتر فریفته آن می‏شود. این بابی است برای‏؛ این;كه ما بتوانیم در مقابل جاذبه‏های دنیا خودداری كنیم و فریب آن را نخوریم.
دو گونه عیب در این مناجات اشاره شده كه در قرآن كریم نیز به همین دو مطلب به صورت;های مختلف تصریح شده است. وقتی قرآن، دنیا و آخرت را با هم مقایسه می‏كند، تعبیری كوتاه و پرمعنا دارد كه: «وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقی»1. یعنی آخرت دو مزیت دارد: یكی این;كه آخرت بهتر است. دیگر این;كه آخرت پایدارتر است. یعنی دنیا می‏گذرد و تمام می ‏شود؛ اما آخرت تمام شدنی‏نیست. به عبارت دیگر، آخرت هم از لحاظ کیفیت برتری دارد و هم از لحاظ کمیت و لذت;های آخرت با لذتهای‏؛ دنیا قابل مقایسه نیست. عمر طولانی انسان در این دنیا هر قدر هم باشد، در مقابل بی;نهایت آخرت عددی نیست. پس انسانی که بر اساس عقل عمل می کند: «لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ * فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ»2؛ باید بفهمد كه اگر خوشی بیشتر، بهترو بادوام;تر هست، می بایست آن را انتخاب كند. هم;چنان;كه در دنیا این كار را می‏كنیم. یعنی لذت;های بیشتر و شدیدتر را بر لذت;های محدود ترجیح می‏دهیم.
راه دوم این است كه به دردها، رنج‏ها و گرفتاری;های دنیا فكر كنیم. از دیگر ویژگی‏های آخرت این است كه در آن هیچ رنجی، زحمتی و خستگی‏ای وجود ندارد: «لا یَمَسُّنا فِیها نَصَبٌ وَ لا یَمَسُّنا فِیها لُغُوبٌ»3؛ اما در دنیا هر كاری را که انسان انجام می دهد، با خستگی همراه است. حتی اگر بنشیند و فكر كند، باز خسته می‏شود. انسان برای رسیدن به خواسته;ای در این دنیا باید چند برابر زحمت بکشد. تمام لحظاتی که برای خوردن صرف می کنیم لذت;بخش نیست، فقط لحظه بلعیدن و فروبردن غذا لذت;بخش است. اما ناگفته پیداست که برای این لذت محدود چقدر باید زحمت كشید؛ یکی پولش را تهیه می كند، دیگری جنسش را و دیگران زحمت پختن آن را متحمل می شوند، چرا؟ برای این;که انسان می‏خواهد برای چند دقیقه از خوردن لذت ببرد. این در حالی است که برای لذت بردن از بعضی از لذات باید بیست سال زحمت کشید! در این میان، بسیاری نیز علی;رغم تحمل سختی;ها به موفقیت نمی رسند. وقتی انسان به آرزویی كه برای آن ده برابر رنج و زحمت کشیده است نمی رسد، چه غصه‏ها و رنج‏هایی که گریبان او را نمی گیرد. اگر انسان به زلزله‏ای و سیلی، مبتلا شود، به طوری که تمام خانواده;اش از بین ‏رود، تا آخر عمر غصه;دار است. وقتی انسان به این دنیای سرشار از آفات و گرفتاری می اندیشد، كمتر به آن دل می بندد، به خصوص وقتی ایمان داشته باشد كه جایی هست كه این آفات در آن راه ندارد.
اما راه سوم از همه مهمتر و ارزشمندتر است و بالطبع مقدماتش هم برای ما بیشتر است. در فرازی از مناجات شعبانیه این تعبیر رسا آمده است: «إِلهی لَمْ یَكُنْ لی حول فأنتقل به عن معصیتك إلا فی وقت أیقظتنی لمحبتك»؛ آنچه آدم را از همه;ی این دلبستگی;ها رها می‏كند، محبت خداست. زمانی آدمی حاضر می‏شود از چیز لذیذی دست بردارد که چیز لذیذتری نصیبش شود. حال اگر ما لذت انس با خدا را بچشیم، آن وقت به راحتی از همه لذت;ها می گذریم. اما متأسفانه این ؛ امر آسان فراهم نمی شود. یعنی مقدماتی دارد که باید از خود خداوند خواست كه همه;ی وجودمان را لایق محبت خودش قرار دهد. چرا که اگر محبت خدا را بچشیم دیگر برای ‏چیزی ؛ ارزشی قائل نمی‏شویم. گوارا باد بر كسانی كه چشیدند آن را و دل از دنیا كندند و تنها دل به خدا سپردند.
این بحث حاصل مطالبی است كه در این مناجات به آن اشاره شده است. اکنون بر فرازهایی از مناجات توجه کنیم.
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، إلهی أسْكَنْتَنا داراً حَفَرَتْ لَنا حُفَرَ مَكْرِها؛ خدایا، ما را در خانه;ای ساكن كردی كه در آن چاه;ها و چاله;های مكر و فریب برای ما حفر كردی.
وَعلَّقْتَنا بِأیْدِی الْمنایا فی حَبائِلِ غَدْرِها؛ و در دام;های نیرنگش ما را به چنگال مرگ سپردی و آویزان كردی.
یعنی دنیا زندانی را فراهم ساخته است که آدمیزاد را به چنگك;های مرگ می کشاند.
فَإلَیْكَ نَلْتَجِئُ مِنْ مَكائِدِ خُدَعِها؛ پس به تو پناه می‏بریم از این همه نیرنگ;ها و فریبهایش.
وَبِكَ نَعْتَصِمُ مِنَ الإِغْتِرارِ بِزَخارِفِ زینَتِها، و به تو عصمت می‏جوییم از فریفته شدن به زینت;ها و زر و زیورهای دنیا.
دقت کنیم، همان طور که پیش;تر اشاره شد: یکی از راه;های فریب نخوردن از دنیا توجه به؛ عیب;های آن است. فراز ذیل به همین نکته اشاره می کند:
فَإنَّها المُهْلِكَةُ طُلاّبَهَا؛ دنیا موجودی است كه طالبان خود را به هلاكت می‏رساند. کجاست طالب دنیا؛ همان که عمر خود را صرف دنیا كرده و دنیا او را به هلاك (مرگ) نرسانده است؟
المُتْلِفَةُ حُلاّلَها؛؛ دنیا كسانی كه دنیا را محل حلول خویش قرار دادند، هلاك می‏كند و نمی‏گذارد در آن بمانند.
این یك بخش از چیزهایی است كه انسان را از دنیا بیزار می‏كند. علاوه بر این، كه سرانجام این دنیا مرگ است، آدم را می‏كشد و از این دنیا می‏برد.
الَمحْشُوَّةُ بِالآفاتِ؛ در دوران حیات آدمی نیز زندگیش پر از آفات است.
المَشْحُونَةُ بِالنَّكَباتِ؛ و انباشته شده از نكبت;ها.
پس اکنون جای این خواسته است که: خدایا! ما را در این دنیا که سرانجامش مرگ است و پر از آفات است، سالم نگه;دار و نگذار فریب این دنیا را بخوریم.
إلهی فَزَهِّدْنا فِیها؛ خدایا! ما را زاهد قرار بده. زهد، یعنی بی;رغبتی. یعنی نگذار فریفته دنیا شویم، تعلق پیدا كنیم، و به دنیا وابسته شویم.
در داستان حضرت یوسف(ع) آمده است: برادران یوسف او را در چاه انداختند، چون:؛ كانُوا فِیهِ مِنَ الزّاهِدِینَ4؛ یعنی رغبتی به او نداشتند. زهد در دنیا نیز یعنی این;كه انسان هیچ رغبتی به آن نداشته باشد و فقط از باب ضرورت از آن استفاده ‏كند.
وَسَلِّمْنا مِنْها، بِتَوْفِیقِكَ وَعِصْمَتِكَ، وَانْزَعْ عَنّا جَلابِیبَ مُخالَفَتِكَ؛ آنچه باعث می‏شود كه دنیا ما را هلاك كند، و فریب دهد و از مقصد باز دارد این است كه: با تو مخالفت كنیم و در برابر تو عصیان كنیم. پس جامه عصیان را از اندام ما بِكَن.
باید گفت: عامل دیگری كه باعث می‏شود انسان سراغ دنیا برود، نیازهایی است كه او به دنیا دارد. ما به عنوان یک انسان برای حیات، به غذا و مسكن و ... نیاز داریم. اما رفتن به سراغ دنیا برای برطرف كردن نیازها، به تدریج ما را مجذوب می‏كند و باعث می‏شود تمام وقت انسان صرف آن شود و به این ترتیب، انسان با دنیا انس می گیرد و دلبستگی پیدا می کند. اگر خداوند به انسان لطف کند و خود مشكلات او را حل كند، آن وقت انسان فرصتی پیدا می‏كند كه به وظایف اخرویش برسد، بیاندیشد و عبادت كند.
وَتَوَلَّ اُمُورَنا بِحُسْنِ كِفایَتِكَ؛ خودت كفایت كن ما را و به حسن كفایت خودت كارهای ما را عهده دار شو.
وَأوْفِرْ مَزیدَنا مِنْ سَعَةِ رَحْمَتِكَ؛ از رحمت واسعه است، ما را سرشار گردان.
گاهی آدم برای این كه بتواند در امور معنوی هم پیشرفت كند، احتیاج دارد كه بیش از ضرورت از امور دنیا استفاده كند و می باید بهره‏های بیشتری از زندگی دنیایی داشته باشد. اگر خداوند از رحمت واسعه‏اش به انسان عطا كند، آن;وقت قدری كار انسان آسان می‏شود و می‏تواند بیشتر به امور اخرویش بپردازد.
وَأجْمِلْ صِلاتِنا مِنْ فَیْضِ مَواهِبِكَ؛ جوایز ما را از بخشش;های خودت قرار بده.
تا این;جا برای این که به دنیا مبتلا نشویم از خدا خواستیم که خودش كارهایمان را اصلاح كند و ما را محتاج نكند به این;كه برای یك كار كوچك نیروی زیاد صرف كنیم و خودمان را مشغول به دنیا کنیم.
اما راه سوم این بود كه: برای کنده شدن محبت دنیا از دل آدم می بایست محبت خدا جانشین آن شود.
وَاغْرِسْ فی أفْئِدَتِنا أشْجارَ مَحَبَّتِكَ؛ در كشتزار دل ما نهال محبت خودت را غرس كن.
وَأتْمِمْ لَنا أنْوارَ مَعْرِفَتِكَ؛ انوار معرفتت را برای ما كامل كن.
وَأذِقْنا حَلاوَةَ عَفْوِكَ وَلَذَّةَ مَغْفِرَتِكَ؛ و به ما شیرینی بخشش و لذت مغفرتت را بچشان!
اگر خدا لغزش;ها را ببخشد و شیرینی بخشش را به ما بچشاند، آن وقت، توجه آدم بیشتر به خدا جلب می‏شود و از امور دنیا منصرف می‏شود.
و در پایان وَأقْرِرْ أعْیُنَنا یَوْمَ لِقائِكَ بِرُؤیَتِكَ؛؛ و چشم;های ما را در روز دیدار به ملاقات با خودت روشن کن.
همانطور که اشاره شد: زندگی انسان در دنیا به گونه;ای است كه باید روحش متعلق به این بدن باشد. اما تعلق روح به این بدن شرایط خاصی را ایجاب می‏كند، به طوری که بدن به یك جاهایی می ‏رسد كه دیگر نمی تواند تحمل ;كند. همه;ی ما دیده;ایم که آدمیزاد حتی در اثر شوق زیاد نیز غش می‏كند. تصور کنید مادری را که از دیدار فرزندش محروم بوده است. همین که چشمش به فرزندش می‏افتد، از شوق غش می‏كند. بدن، اعصاب و مغز انسان تحمل هر لذتی را ندارد. آن وقت چه رسد به لذتی كه از نور بی‏نهایتی و از جمال بی‏بدیلی ؛ حاصل شود. این بدن تاب تحمل آن را ندارد.
حضرت موسی(ع) عرض كرد: «رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْكَ»5؛ خدایا! می‏خواهم تو را ببینم. خطاب شد نگاه كن به این كوه. اگر كوه در مقابل تجلی ؛ الهی مقاومت كرد، تو هم می‏توانی. «فَلَمّا تَجَلّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَ خَرَّ مُوسی صَعِقاً»؛ تجلی برای كوه بود نه برای موسی. اما چون خداوند بر کوه تجلی کرد، كوه متلاشی شد و موسی بیهوش روی زمین افتاد. این بدن مادی نمی‏تواند آن آثاری كه از آن لذت لقاء الهی برای اولیاءش پیدا می شود تحمل كند. اما در آخرت این;گونه نیست. ساختمان وجودی انسان در آن;جا طوری است كه می‏تواند تحمل كند، به خصوص اولیاء خدا. از این;رو می فرماید: آن;جا جایش است كه چشم ما را به دیدارت روشن كنی.
وَأقْرِرْ أعْیُنَنا یَوْمَ لِقائِكَ بِرُؤیَتِكَ؛ در روز ملاقات چشم ما را به دیدن خودت روشن كن.
و حاصل همه;ی اینها:
وَأخْرِجْ حُبَّ الدُّنْیا مِنْ قُلوبِنا؛ محبت خودت را هدیه کن تا محبت دنیا از دل ما خارج شود. شبیه این تعبیر در دعای عرفه هم آمده است که: «أنت الذی أزلت الأغیار عن قلوب أحبائك حتی لا یحبوا سواك»6
كَما فَعَلْتَ بِالصَّالِحینَ مِنْ صَفْوَتِكَ والأبْرارِ مِنْ خاصَّتِكَ، یا أرْحَمَ الرَّاحِمینَ، وَیا أكْرَمَ الأكْرَمِینَ.؛ چنان;كه برای بندگان شایسته;ات این كار را انجام دادی.
خداوندا! تو را به مقام سیدالساجدین قسم می‏دهیم كه رشحه;ای و قطره;ای از دریای معرفت و محبتی كه به اهل بیت (ع) عطا كردی، به دل;های ما نیز عطا كنی.


1. اعلی / 17.

2. بقره / 219-220.

3. فاطر / 35.

4. یوسف / 20.

5. اعراف / 143.

6. دعای عرفه.